14. Hng dn nh gi Sinh kh dng v tng ng sinh hc invivo cc ch phm thuc

 

Sinh kh dng biu th tc v mc hp thu ca dc cht t ch phm thuc vo h tun hon. Hai ch phm c coi l tng ng sinh hc nu sinh kh dng khc nhau khng ng k khi dng cng mc liu trong cng iu kin th nghim.

Mc hp thu dc cht t cc ch phm dng ng ung hoc dng ti ch c th b nh hng bi nhiu yu t. Trong , cc yu t nh hng ng k n qu trnh hp thu l k thut sn xut, kch thc ht, dng tinh th ca dc cht, cc t dc nh: t dc n, dnh, r, trn, bao, t dc lm tng tan, t dc gy tc dng ko di... Sinh kh dng l mt ch s quan trng m bo cht lng thc ca sn phm, v tng ng sinh hc l c s ch yu m bo ng nht v cht lng gia cc ch phm khc nhau ca cng mt dc cht. Hai khi nim ny c th khng hon ton ging nhau, nhng v phng php th nghim th tng t. Hng dn ny a ra mt s nguyn tc c bn trong nh gi sinh kh dng v tng ng sinh hc thu c kt qu tin cy. Ch phm thuc c cn phi nh gi sinh kh dng v tng ng sinh hc hay khng tu thuc vo quy nh ca B Y t.

 

Nhng yu cu c bn ca phng php phn tch mu sinh hc

Cc phng php sc k, nh sc k lng hiu nng cao (HPLC), sc k kh (GC) v cc k thut phi hp, GC - MS, LC - MS, l nhng phng php tt nht c s dng trong nghin cu sinh kh dng v nh gi tng ng sinh hc. Nhng phng php ny c tnh c hiu cao; c kh nng tch v nh lng trn cng mt h thng v cng thi im. Nu chn c mt detector c nhy thch hp phng php s p ng c yu cu phn tch cc loi mu sinh hc. Trong mt s trng hp, c th s dng phng php phn tch sinh ha v sinh hc nu cn.

Do qu trnh phn tch mu sinh hc b nh hng bi nhiu yu t nh lng mu t, nng thp, ln nhiu tp cht l cc cht ni sinh (cc mui v c, lipid, protein v cht chuyn ho) v s khc nhau gia cc c th, nn phng php phn tch phi c thit lp v thm nh m bo tin cy.

  1. Tnh c hiu: phi chng minh c rng cht xc nh c l dc cht hay cht chuyn ho c tc dng. S phn tch mu khng b nh hng bi cc cht ni sinh v cht chuyn ho c lin quan. Bo co kt qu phi bao gm c sc k ca mu trng (dch sinh hc), mu cht chun pha trong dch sinh hc v mu th thu c sau khi dng thuc.
  2. ng chun v khong tuyn tnh: Mi quan h gia p ng vi nng ca cht phn tch phi c nh gi bng phng trnh hi quy, thu c bng phng php phn tch hi quy (nh phng php bnh phng nh nht). Khong tuyn tnh l khong nng t thp nht n cao nht trong mt ng chun. Trong khong ny, php phn tch phi tho mn cc yu cu v ng v chnh xc theo qui nh.

ng chun nn c t nht 5 nng ca cht chun pha trong cng mt mu dch sinh hc. Khong tuyn tnh phi bao gm ton b khong nng ca cc mu cn phn tch. Khng nn xc nh nng mu th da trn im ngoi suy ca khong tuyn tnh. ng chun s khng bao gi c im 0

  1. ng v chnh xc: ng v chnh xc c xc nh cng lc bng cch s dng 3 nng ca mu cn kim tra, 1 nng gn vi gii hn nh nht ca phng php nh lng (LOQ); 1 nng gn vi im gii hn trn ca ng chun v 1 nng gn im gia. Mi nng phi c xc nh trn t nht 5 mu.

chnh xc c th c biu th l lch chun tng i (RSD) trong ngy v gia cc ngy, c xc nh trn mu chun i chng. Ni chung, RSD khng nn vt qu 15%, ring im gn gii hn nh lng cho php khng vt qu 20%.

ng c biu th l kh nng tin ti gn nng thc nht ca cht phn tch trong mu sinh hc c xc nh bng phng php c bit. iu c th c biu th bng kh nng tm li tng i, v phi nm trong khong 85-115%, nhng c th chp nhn 80-120% i vi im gn gii hn nh lng.

  1. Gii hn nh lng: Gii hn nh lng, hay cn gi l nhy, l nng thp nht ca ng chun c th xc nh c vi ng v chnh xc cho php. Gii hn nh lng t nht phi tho mn kh nng phn tch nng ca mu th ly thi im bng 3-5 ln thi gian bn thi hoc bng 1/10 n 1/20 gi tr Cmax ca cht phn tch.
  2. n nh ca mu th: n nh ca mu sinh hc c cha cht cn phn tch cn c kho st khi bo qun nhit phng, ng lnh trong khong thi gian khc nhau xc nh iu kin bo qun v thi gian bo qun mu sau khi ly.
  3. Hiu sut chit: Kh nng tm li sau khi chit c nh gi vi t nht 3 nng : cao nht, trung bnh v thp nht ca ng chun. Ch tiu gii hn c th tham kho nhng ti liu lin quan.
  4. Mu chun i chiu (QC): Mu chun i chi c dng so snh khi nh lng l nhng mu t to bit trc nng , chun b bng cch pha cht chun ca cht cn phn tch trong mu sinh hc trng.
  5. Phn tch mu th: nh lng cc mu th bng phng php phn tch c thm nh. Mi mu th c th phn tch 1 ln hoc lp li nu cn. Vi mi l mu phn tch sinh hc (cc mu phn tch cng mt thi gian trong mt bui hoc ngy), nn thit lp mt ng chun mi phn tch v dng cc mu QC vi 3 nng (thp, trung bnh v cao) nh lng ng thi trong mi l phn tch. Ni chung, lch gia cc kt qu ca mu chun i chiu khng c qu 20%.

 

Qui nh chung:

  1. La chn ngi tnh nguyn:

Tiu chun: trong nghin cu sinh kh dng v tng ng sinh hc, a s trng hp thng chn ngi tnh nguyn l nam gii kho mnh. Mt s trng hp cn thit c th dng i tng l ph n, khi cn gii thch r. Vi thuc dng cho tr em, vn nn chn ngi ln th nghim. Cc tiu chun c th nh sau:

a, Gii tnh: Nam hoc n

b, Tui: thng thng t 18 40 tui. Trong cng mt nhm nghin cu, gia cc c th khc nhau khng qu 10 tui.

c, Trng lng c th: trng lng c th tiu chun 10%, trng lng c th ca cc c th trong cng nhm nghin cu nn gn ging nhau. n v khi lng l kg.

d, Ngi tnh nguyn phi kho mnh, khng c tin s v bnh tim mch, bnh gan, bnh ng tiu ho, bnh chuyn ho khng bnh thng hoc bnh v h thn kinh. Phi kim tra sc kho bao gm cc ch tiu: khm lm sng tng qut, huyt p, nhp tim, chc nng gan, thn, phi v cng thc mu, tt c cc ch s phi trong gii hn bnh thng. Khi th nhng thuc c bit, c th phi kim tra thm mt s ch tiu khc, v d nh ng huyt khi th nghim nhng thuc c nh hng n ng huyt. Nu i tng l ph n th phi xt nghim v m bo khng mang thai.

e, Khng c tin s v d ng v h huyt p t th.

 

f, Khng dng cc i tng nghin ma tu, nghin ru, thuc l. Trong qu trnh th nghim khng c s dng thuc l, ru v nhng thc ung khc c cha cafein. Khng c dng bt k thuc g trong vng 2 tun trc v trong qu trnh th nghim.

g, Ngi nghin cu v ngi tnh nguyn u phi k vo bn cam kt t nguyn tham gia nghin cu.

2. S lng ngi tnh nguyn: s lng ngi tnh nguyn phi theo yu cu v c tnh theo nguyn tc dng vi s lng nh nht c th m vn m bo yu cu mc tin cy trong tnh thng k ca php th. S lng c th thay i tu tng thuc v cc quy nh lin quan nhng khng nn t hn 12.

 

2. Ch phm i chng (thuc i chng): Ch phm i chng dng trong nh gi sinh kh dng v tng ng sinh hc l so snh. Ch phm i chng phi an ton v hiu qu, c la chn theo nguyn tc sau:

- Khi nghin cu sinh kh dng tuyt i, nn chn thuc i chng l mt ch phm tim tnh mch ang c lu hnh.

- Khi nghin cu sinh kh dng tng i hoc tng ng sinh hc, thuc i chng thng c chn l ch phm pht minh hoc mt ch phm cng loi, c uy tn trn th trng trong nc hoc nc ngoi ang c lu hnh.

 

3. Ch phm th: ch phm th phi t cc yu cu cht lng theo tiu chun v yu cu trong thc hnh lm sng. Phi c cc d liu in vitro v ho tan, n nh, hm lng hoc hot lc. i vi ch phm c bit, cn phi c thm nhng ti liu v cu trc tinh th v ng phn quang hc.

 

4. Thit k nghin cu: Khi so snh 2 ch phm, tc l thuc th v thuc i chng, ngi ta thng p dng thit k cho, 2 thuc, 2 giai on. hn ch nh hng ca s khc bit gia cc c th v giai on th nghim, cc i tng nghin cu c chia ngu nhin thnh 2 nhm. Mt nhm s c s dng thuc th trc v thuc chng sau; ngc li, nhm kia s dng thuc chng trc v thuc th sau. Gia 2 giai on th, cn c mt khong thi gian m bo cho thuc ca ln th trc loi ht ra khi c th, thng t 1 n 2 tun. so snh 3 ch phm: 2 thuc th v mt thuc chng, ngi ta thng s dng nghin cu cho, 3 thuc, 3 giai on. Tng t, thi gian ra gii cn loi tr thuc ra khi c th gia cc giai on thng t 1 n 2 tun.

Thi im ly mu: Thit k thi im ly mu rt quan trng thu c kt qu nghin cu tin cy. Cn phi ly mt im trc khi ung thuc (mu trng, thi im 0). Mt ng cong nng thuc trong mu hon thin phi bao gm c cc pha hp thu, phn b v thi tr. Thng thng, t nht nn c 4 thi im ly mu trc khi t ti nh ca ng cong nng thi gian, 6 hoc nhiu hn im ly mu sau nh, 3 gi tr xung quanh nh ca ng cong, tng s im ly mu nn nhiu hn 11. Thi gian ly mu nn ko di ti khong 3 5 ln thi gian bn thi ca dc cht hoc khi nng trong mu trong khong 1/10 1/20 gi tr Cmax. Mu mu (huyt tng, huyt thanh hay mu ton phn) phi bo qun ng lnh ngay sau khi ly ch phn tch.

Khi khng th xc nh c nng thuc trong huyt tng, c th thc hin trn mt mu sinh hc khc nh nc tiu, nhng cht xc nh c v phng php phn tch phi ph hp vi nhng yu cu v nh gi sinh kh dng.

 

5. Xc nh liu th : Trong nghin cu sinh kh dng v tng ng sinh hc, liu th thng ging vi liu dng trong lm sng. Tt nht l liu th ca thuc th ging vi liu th ca thuc chng. Trong trng hp phi s dng liu khc nhau, phi nu r l do v phi iu chnh liu tnh ton sinh kh dng ph hp.

 

6. Qui trnh nghin cu: Ngi tnh nguyn nhn n qua m (t nht l 10h trc khi ung thuc). Sng hm sau, mi ngi s c cho ung mt liu thuc th hoc thuc chng vi 250ml nc m, khng ung nc trong vng 1 gi trc v sau khi ung thuc tr khi ung thuc. Nu khng c yu cu g c bit, ngi tnh nguyn dng ba n tiu chun sau 4h. Khu phn n c qui nh ging nhau cho tt c ngi tnh nguyn v cho c 2 giai on ca mi nghin cu. Tin hnh ly mu mu tnh mch theo thi im ly mu thit k. Theo qui nh, cc mu mu (mu, huyt tng, huyt thanh) sau khi ly s c bo qun ng lnh ngay ch phn tch. Sau khi ung thuc, ngi tnh nguyn nn trnh cc vn ng phi gng sc. Qu trnh ly mu mu phi c thc hin trong phng c bc s v iu kin chm sc y t. Nu c tc dng ph xy ra, cn phi x tr v iu tr kp thi. Nghin cu c th phi ngng li, nu cn.

 

7. Phn tch dc ng hc: Lp cc bng v hnh biu th cc d liu nng thuc trong huyt tng vo nhng thi im ly mu khc nhau ca tng c th, gi tr trung bnh v lch chun. Sau tnh cc thng s dc ng hc tng i ca mi c th, gi tr trung bnh v lch chun cho mi thng s. Nhng thng s dc ng hc chnh l nng nh trong mu (Cmax), din tch di ng cong nng - thi gian (AUC), na i thi tr (T1/2) v thi im t ti nng nh trong mu (Tmax). Cmax v Tmax biu th bng s liu thu c trc tip t th nghim v khng phi tnh ton. AUC0-tn (din tch di ng cong nng - thi gian t thi im 0 n thi im t) c tnh theo phng php hnh thang, vi tn l thi im ly mu cui cng c th nh lng c. AUC0- (din tch di ng cong nng - thi gian t thi im 0 n v cng) c tnh ton theo cng thc:

AUC0- = AUC0-tn + Ctn/ lz, trong Ctn l nng ca thuc ti thi im ly mu cui cng, v lz l hng s tc thi tr. T1/2 c th c tnh bng cng thc:

T1/2 = 0,693/ lz, trong lz c tnh t dc ca on tuyn tnh trn ng biu din logarit nng - thi gian.

AUCo-tn t thi im 0 n thi im cui cng phi tho mn:

(AUCo-tn /AUCo-∞) x 100% > 80%.

 

8. Tnh ton sinh kh dng

(1) Dng n liu: Sinh kh dng F c tnh ton ln lt bng cch s dng AUC0-tn v AUC0- ca mi c th, ng thi tnh gi tr trung bnh v lch chun. Khi liu ca thuc th (T) ging vi liu ca thuc i chng (R).

F= (AUC0-tn)T/ (AUC0-tn)R x 100%

F= (AUC0-)T/ (AUC0-)R x 100%

Khi liu thuc th khc vi liu thuc i chng v cht c phn tch c trng cho dc ng hc tuyn tnh, ch s F c th thay i ph thuc vo liu v c th hin di y:

F= [(AUC0-tn)T x DR/(AUC0-tn)R x DT] x 100%

F= [(AUC0-)T x DR/(AUC0-)Rx DT] x 100%

Trong , DR v DT l liu ung ca thuc chng v thuc th, tng ng.

Phn tch cc cht chuyn ho: Mt vi thuc l dng tin cht ca thuc khng th nh lng c trong mu v dng tin cht ca thuc chuyn ho rt nhanh trong c th. Sinh kh dng ca nhng loi thuc ny c th c nh gi qua p ng thch hp ca cht chuyn ho c hot tnh.

F = [(AUC0-tn)mTx DR / (AUC0-tn)mR x DT] x 100%

F = [(AUC0-)mT x DR / (AUC0-)mR x DT] x 100%

Trong , m l k hiu cho cht chuyn ha.

nh gi kt qu ch yu da vo s liu AUC0-tn v AUC0- c dng nh mt i chng.

(2) Dng a liu: Nu trng thi n nh t c sau khi ung nhiu liu, sinh kh dng c th c c tnh bng trung bnh nng thuc trong huyt tng trng thi n nh.

a. Mc hp thu ca thuc tng t nhau, nhng c th khc v tc hp thu.

b. Sinh kh dng gia cc c th khc nhau nhiu.

c. Thuc gii phng c kim sot, tc dng ko di

d. Sau khi ung liu n, nng ca thuc di dng tin cht ca thuc hoc cht chuyn ho thp, khng th xc nh c bi phng php phn tch thch hp.

Sau khi ung a liu vi cch khong thi gian t bng nhau c th t ti trng thi n nh, ly mu mu nhiu ln trong qu trnh ung thuc. Phn tch xc nh nng thuc v tnh gi tr AUCss0-t. Khi liu ca thuc th ging thuc i chng, sinh kh dng tng i c th c tnh ton theo biu thc:

F = (AUCsst/ AUCssR) x 100%

Trong , AUCsst v AUCssR l AUC trng thi n nh ca ch phm th v ch phm i chiu.

 

9. nh gi tng ng sinh hc (phn tch thng k cc s liu dc ng hc): Phn tch thng k v nh gi tng ng sinh hc nn tp trung vo cc thng s dc ng hc chnh (v d nh AUC, Cmax). Sau khi chuyn i nhng s liu AUC v Cmax sang thang logarit, phn tch thng k theo phng php phn tch phng sai v phng php khong tin cy 2 bn (two tail). Nu gii hn khong tin cy 90% ca AUC vi ch phm th nm trong khong 80 125% ca ch phm i chng v Cmax nm trong khong 70% - 133% ca ch phm i chng, hai ch phm c coi l tng ng sinh hc.

 

Thuc tc dng ko di: Nghin cu sinh kh dng v tng ng sinh in vivo ca cc dng thuc tc dng ko di v thuc gii phng c kim sot c xc nh khi dng n liu hoc a liu.

  1. n liu, th cho hai giai on . Mc ch ca nghin cu ny l so snh tc v mc hp thu ca thuc th v thuc chng trn ngi tnh nguyn trong tnh trng i, xc nh xem thuc c c tnh gii phng c kim sot hoc ko di khng v c tng ng sinh hc vi ch phm i chng khng.

(1)     Yu cu i vi ngi tnh nguyn v tiu chun la chn nh nu phn Qui nh chung.

(2)     Ch phm i chng: Ni chung, c th chn cc ch phm gii phng c kim sot hoc ko di cng loi v u tin c uy tn trn th trng trong nc hoc nc ngoi lm thuc i chng. Nu thuc th l dng gii phng c kim sot hoc ko di mi c pht minh, th c th chn mt ch phm qui c (thuc bnh thng) cng loi c uy tn trn th trng trong nc hoc nc ngoi lm thuc i chng.

(3)     Phng php th: nh nu phn nghin cu n liu (Qui nh chung)

(4)     Trnh by s liu:

  1. Trnh by y s liu nng thuc trong huyt tng cc thi im ca tng c th, gi tr trung bnh v lch chun, cc bng v biu ca ng biu din.
  2. Tnh cc thng s Cmax, Tmax, AUCo-tn, AUCo-∞, F, cc gi tr trung bnh v lch chun. Ngoi ra, nn trnh by thm mt s thng s khc nh thi gian lu tr trung bnh (MRT).

(5)     nh gi tng ng sinh hc: Khi so snh thuc th v thuc i chng u l ch phm gii phng c kim sot hoc tc dng ko di, 2 thuc c coi l tng ng sinh hc vi nhau nu gi tr AUC v Cmax p ng yu cu v tng ng sinh hc, v gi tr Tmax khc bit khng c ngha thng k. Khi so snh thuc th l ch phm gii phng c kim sot hoc ko di vi thuc chng l ch phm qui c, mc hp thu ca 2 thuc l tng ng sinh hc nu gi tr AUC p ng c nhng yu cu ca tng ng sinh hc (80% -125%) v thuc th c kh nng gii phng c kim sot hoc ko di, nu nh gi tr Cmax gim v Tmax ko di hn thuc qui c.

  1. Nghin cu a liu, th cho 2 giai on: Mc tiu ca nghin cu l tm tc v mc hp thu, khong dao ng ca nng thuc trong mu trng th n nh sau khi ung nhiu ln.

(1) Ngi tnh nguyn v tiu chun la chn.

Vic la chn ngi tnh nguyn cng ging nh trong nghin cu n liu, nhng ngi tham gia nghin cu n liu cng c th tip tc c s dng trong nghin cu a liu. S lng ngi tnh nguyn cn thit khong t 12-24. La chn thuc i chng cng tng t nh trong nghin cu n liu.

(2) Thit k v cc bc nghin cu.

Thit k nghin cu cho, ngu nhin v a liu vi c thuc th v thuc i chng. i vi thuc th, thc hin nghin cu vi liu v cch dng nh d nh. Cc ch phm ung ngy 1 ln, nn ung vo bui sng sau khi nhn i t nht 10h, sau khng n g trong vng 2 - 4h sau khi ung thuc. Vi cc ch phm dng 2 ln trong ngy, liu u tin c cho ung vo bui sng sau khi nhn i t nht 10h, sau khng n g trong vng 2-4h; liu th 2 c ung trc hoc sau ba n 2 gi v tip tc nhn trong vng 2 gi sau khi ung thuc. Mi liu c ung vi 250ml nc m. Ni chung, ngi tnh nguyn c th ung nc sau khi ung thuc 1-2h. Khi thuc i chng l ch phm qui c, nn th theo mc liu v cch dng thng thng s dng trn lm sng, nhng nn chn mc liu tng ng vi liu ca thuc th dng gii phng c kim sot hoc ko di.

(3) Thit k im ly mu mu: Sau khi ung a liu trong mt khong thi gian bng 7 ln thi gian bn thi, cn xc nh 3 im c nng cc tiu trong 3 ngy lin tip m bo rng nng thuc trng thi n nh. Nn ly mu mu vo cng mt thi im (thng l bui sng) ca nhng ngy khc nhau c th so snh c v hn ch nhng nh hng ca thi gian ti dc ng hc. Sau khi t n trng thi n nh v trong khong thi gian dng liu cui cng, ly mu mu theo thi gian biu nh thit k trong nghin cu n liu. Sau , phn tch v thit lp ng biu din nng thuc - thi gian trong sut khong thi gian v tnh cc thng s dc ng hc lin quan khc, v d nh nng nh, thi gian t nng nh, nng thuc trung bnh trng thi cn bng (Cav) v AUCss.

(4) D liu v dc ng hc

a. Bo co tt c cc d liu v nng thuc trong mu ca mi c th, gi tr trung bnh v lch chun ca nng thuc trong mu. Tt c cc s liu nn trnh by trn cc bng v biu .

b. Tnh cc s liu ca tng c th: Cmax, Cmin, Tmax, Cav, AUCss, gi tr trung bnh v lch chun. Gi tr Cmax v Tmax thu c t s liu thc, khng phi gi tr ngoi suy. Thng thng, tnh Cmin t trung bnh ca 2 nng cc tiu: Mt l nng ca mu ly thi im trc khi dng liu cui cng, v 2 l ca mu ly thi im t. AUCss c tnh theo phng php hnh thang.

Nng thuc trung bnh trng thi cn bng (Cav) c th c tnh nh sau:

Cav = (AUCss)/ t

Trong , AUCss l din tch di ng cong nng thuc - thi gian t thi im 0 n thi im t trong sut khong liu trng thi n nh v t l khong thi gian gia cc ln dng thuc.

c. Khong dao ng ca nng thuc trong mu c th c tnh theo biu thc:

DF = 100% x (Cmax - Cmin)/ Cav

Trong , Cmax l nng nh, thu c t cc s liu thc, sau khi dng liu cui cng trng thi n nh v Cmin l nng cc tiu thi im cui trong khong thi gian dng liu cui cng trng thi cn bng.

d. Phn tch thng k v nh gi tng ng sinh hc: Phng php phn tch thng k v nh gi tng ng sinh hc tng t nh trnh by trong nghin cu n liu ca thuc tc dng ko di, thuc gii phng c kim sot.