12.18  ĐỊNH TÍNH DƯỢC LIỆU VÀ CÁC CHẾ PHẨM BẰNG KÍNH HIỂN VI

 

Định tính bằng kính hiển vi là phương pháp sử dụng kính hiển vi để nhận biết các đặc điểm của các mô, tế bào hoặc các chất chứa trong tế bào, ở các lát cắt, bột, các mô đă được làm ră ra, hoặc các tiêu bản bề mặt của dược liệu và các chế phẩm. Việc chọn mẫu đại diện để định tính và sự chuẩn bị tiêu bản phải phù hợp với những yêu cầu về định tính của mỗi loại mẫu cần kiểm tra. Các tiêu bản của các chế phẩm được chuẩn bị sau những xử lư thích hợp tuỳ theo các dạng chế phẩm khác nhau.

 

1. Tiêu bản dược liệu

Lát cắt ngang hoặc dọc

Chọn lấy một mẩu dược liệu thích hợp sao cho có đủ các đặc điểm thực vật như sau:

Thân và rễ nhỏ: Lấy một đoạn có đủ mặt cắt ngang.

Thân, rễ to và rễ củ: Lấy một phần có mặt cắt ngang h́nh quạt (có cấu tạo từ biểu b́ đến tâm).

Vỏ thân: Lấy một phần cắt ngang h́nh chữ nhật (có cấu tạo từ bần đến tầng phát sinh libe-gỗ).

Lá: Lấy một đoạn gân giữa có dính mỗi bên một ít phiến lá.

Hoa: Bóc biểu b́ hay cắt ngang từng bộ phận.

Quả và hạt nhỏ: Lấy nguyên cả quả và hạt.

Quả và hạt to: Lấy một phần, chọn vị trí cắt có đủ các đặc điểm.

Dùng lưỡi dao cạo, ống cắt vi phẫu cầm tay hay máy cắt vi phẫu cắt mẩu dược liệu thành từng lát mỏng 10 - 20 µm. Cũng có thể kẹp mẫu trong parafin rắn, củ khoai lang, củ đậu v.v... để cắt. Trừ chỉ dẫn trong chuyên luận riêng, lát cắt có thể được soi ngay hoặc phải qua các bước xử lư sau đây trước khi đem soi kính:

Ngâm các lát cắt vào dung dịch cloramin T 5% (TT) đến khi lát cắt trắng ra th́ rửa sạch cloramin bằng nước cất.

Ngâm lát cắt vào thuốc thử cloral hydrat (TT) khoảng 10 phút rồi rửa sạch bằng nước cất.

Ngâm lát cắt trong dung dịch acid acetic 1% (TT) trong khoảng 2 phút rồi rửa thật kỹ lại bằng nước cất.

Ngâm lát cắt trong dung dịch lục iod (TT) hoặc xanh methylen (TT) trong khoảng từ 1 - 5 giây, rửa nhanh bằng ethanol 60% (TT) rồi rửa lại bằng nước cất.

Ngâm lát cắt trong dung dịch carmin 40 (TT) tới khi thấy màu bắt rơ th́ rửa bằng nước cất.

Tiêu bản bột

Lấy một lượng nhỏ bột (qua rây có kích thước mắt rây khoảng 250 µm), cho vào một giọt dung dịch soi (như nước, glycerin, cloral hydrat hay thuốc thử khác tuỳ thuộc vào mục đích soi) đă có sẵn trên lam kính, dùng kim mũi mác dàn đều cho bột thấm dung dịch, đậy lam kính, di nhẹ lam kính rồi quan sát dưới kính.

Tiêu bản bề mặt

Làm ẩm và làm mềm mẫu (nếu cần thiết), cắt lấy 2 mẩu nhỏ khoảng 4 mm2 (một mẩu để soi và một mẩu để đối chiếu) hoặc tước lấy một đoạn biểu b́, đặt lên một lam kính, thêm thuốc thử thích hợp rồi soi kính.

Tiêu bản mô đă làm ră

Nếu mẫu thử là mô mềm hoặc chỉ có ít, lẻ tẻ các mô gỗ th́ có thể dùng phương pháp kali hydroxyd. Nếu mẫu thử cứng, có nhiều mô gỗ hoặc các mô gỗ tụ lại thành bó lớn th́ dùng phương pháp acid cromic - nitric hay phương pháp kali clorat. Mẫu thử cần được cắt thành các đoạndài 5 mm, đường kính 2 mm hoặc những mẩu nhỏ dày khoảng 1 mm trước khi làm ră.

a. Phương pháp kali hydroxyd: Cho mẫu thử vào một ống nghiệm, thêm dung dịch kali hydroxyd 5% (TT) vừa đủ, đun nóng nhẹ (hoặc ngâm nóng trong cách thuỷ) đến khi ép bằng đũa thuỷ tinh th́ mẫu bị vỡ ra. Gạn bỏ dung dịch kiềm, rửa sạch mẫu bằng nước rồi đặt mẫu lên lam kính. Dùng kim phẫu thuật xé mẫu ra rồi quan sát trong glycerin (TT).

b. Phương pháp acid cromic-nitric: Cho mẫu thử vào một ống nghiệm, thêm vừa đủ thuốc thử acid cromic - nitric, ngâm đến khi ép bằng đũa thuỷ tinh th́ mẫu bị vỡ ra. Gạn bỏ dung dịch acid, rửa bằng nước rồi làm tiếp như phương pháp a.

c. Phương pháp kali clorat: Cho mẫu thử vào trong ống nghiệm, thêm dung dịch acid nitric 50% và một ít bột kali clorat (TT), đun nóng đến khi giảm sủi bọt. Thêm một lượng nhỏ kali clorat đúng lúc để duy tŕ sủi bọt nhẹ cho đến khi mẫu bị vỡ ra khi ép bằng đũa thuỷ tinh. Gạn bỏ dung dịch acid, rửa sạch mẫu bằng nước rồi làm tiếp như phương pháp a.

Tiêu bản phấn hoa và bào tử

Nghiền phấn hoa, bao phấn, hoa nhỏ hoặc túi bào tử (được làm mềm trong acid acetic băng (TT)) bằng đũa thuỷ tinh và lọc vào một ống ly tâm, ly tâm rồi bỏ phần nước. Thêm vào cắn 1 - 3 ml hỗn hợp mới pha của anhydrid acetic(TT) - acid sulfuric (TT) (9 : 1), đun nóng 2 - 3 phút trên cách thuỷ, ly tâm. Rửa cắn bằng nước 2 lần, thêm 3 - 4 giọt dung dịch glycerin 50%dung dịch phenol 1%, làm tiêu bản trong fuchsin - glycerin - gelatin và soi. Có thể dùng cloral hydrat (TT) thay cho fuchsin - glycerin gelatin để soi.

2. Tiêu bản của chế phẩm đông dược bao gồm cả thuốc bột

Để định tính các chế phẩm đông dược bao gồm cả thuốc bột, chuẩn bị tiêu bản như đă mô tả ở mục "Tiêu bản bột" ở phần 1. Lượng mẫu lấy như dưới đây được nghiền thành bột và lấy một lượng bột thích hợp, thêm từng giọt thuốc thử theo yêu cầu, khuấy kỹ để làm tách rời các tế bào hay tổ chức bị dính.

Thuốc bột hoặc của viên nang:  Lấy một lượng bột thích hợp, nghiền nhỏ.

Viên nén:  Lấy 2 - 3 viên;

Hoàn hồ-nước, hoàn hồ, hoàn mật ong (loại bỏ lớp vỏ bao): Lấy vài viên.

Thuốc ngậm: Lấy 1- 2 viên.

Với hoàn mật ong có thể cắt thành lát mỏng và lấy một lượng mẫu thích hợp hoặc lấy một lượng cắn nhỏ sau khi loại bỏ mật ong và nước để làm tiêu bản. 

3. Đo tế bào và các thành phần của tế bào

Để đo kích thước tế bào và các thành phần của tế bào dưới kính hiển vi, có thể dùng trắc vi kế thị kính. Trước hết, lắp trắc vi kế thị kính vào thị kính, sau đó định cỡ bằng bàn soi trắc vi kế. Để định cỡ, xoay thị kính và di chuyển bàn soi để cho các vạch trên 2 thang chia độ song song với những vạch "O" bên trái của chúng trùng nhau, sau đó t́m những vạch khác ở bên phải. Giá trị (mm) của một vạch trắc vi kế thị kính có thể được tính toán trên cơ sở những vạch chia của 2 thang chia độ giữa những ḍng trùng nhau. Để đo mẫu, đem nhân số vạch đo được của trắc vi kế thị kính với giá trị (mm) của mỗi vạch. Nói chung, phép đo được thực hiện dưới một vật kính có độ phóng đại lớn, tuy nhiên, để đo những kích thước lớn hơn của sợi, lông v.v... th́ nên dùng vật kính có độ phóng đại nhỏ. Ghi lại các giá trị cực đại và cực tiểu (mm). Cho phép có một vài giá trị cao hơn hay thấp hơn chút ít so với yêu cầu quy định trong chuyên luận dược điển.

4. Phát hiện màng tế bào

Màng tế bào hoá gỗ: Thêm 1 - 2 giọt thuốc thử phloroglucinol, để yên một lúc, thêm 1 giọt acid hydrocloric (TT), vùng hoá gỗ xuất hiện màu đỏ tía.

Màng tế bào hoá bần hay hoá cutin: Thêm thuốc thử Sudan III, để yên một lúc hay làm ấm nhẹ xuất hiện màu đỏ cam hay màu đỏ.

Màng celulose: Thêm thuốc thử kẽm clorid-iod, hoặc lúc đầu thêm dung dịch iod 1% để làm ẩm, để yên 1 phút rồi thêm dung dịch acid sulfuric (33 ml acid sulfuric (TT) pha với nước cất vừa đủ 50 ml), sẽ xuất hiện màu xanh lam hay xanh tím.

Màng tế bào silic: Không có sự thay đổi ǵ khi thêm acid sulfuric (TT).

5. Phát hiện các thành phần của tế bào

Tinh bột: Thêm dung dịch iod (TT), sẽ xuất hiện màu xanh lam hay xanh tím.

Đặt mẫu trong dung dịch glycerin-acid acetic, quan sát dưới kính hiển vi phân cực thấy hiện tượng phân cực chéo của các hạt tinh bột, hiện tượng này mất đi ở những hạt tinh bột bị hoá hồ.

Hạt aleuron: Thêm dung dịch iod (TT), sẽ xuất hiện màu nâu hay màu vàng nâu.

Thêm dung dịch thuỷ ngân (II) nitrat (TT), xuất hiện màu đỏ gạch. Nếu dược liệu có dầu béo, phải loại dầu béo bằng ether (TT) hay ether dầu hoả (TT) trước khi thử.

Dầu béo, tinh dầu hay nhựa:

Thêm dung dịch Sudan III, sẽ xuất hiện màu đỏ da cam, màu đỏ hoặc đỏ tía.

Trong ethanol 90% (TT), dầu béo không hoà tan (trừ dầu thầu dầu và dầu bông), trong khi đó tinh dầu th́ hoà tan được.

Inulin: Thêm dung dịch 1- naphthol 10% trong ethanol (TT), sau đó thêm acid sulfuric (TT), các tinh thể inulin chuyển sang màu đỏ tía và hoà tan nhanh.

Tinh thể calci oxalat:

Không hoà tan trong dung dịch acid acetic loăng (TT), tan trong dung dịch acid hydrocloric loăng (TT), không sủi bọt.

Hoà tan chậm trong dung dịch acid sulfuric 50% (TT), nhưng sau khi để yên một lúc th́ tách ra những tinh thể calci sulfat.

Calci carbonat: Hoà tan trong dung dịch acid hydrocloric loăng (TT) và có sủi bọt.

Silic: Không hoà tan trong acid sulfuric (TT).

6. Các thuốc thử dùng cho phân tích vi thể

Dung dịch sắt (III) clorid: Hoà tan 1 g  sắt (III) clorid (TT) trong nước và thêm nước vừa đủ 100 ml.

Thuốc thử cloral hydrat: Hoà tan 50 g cloral hydrat (TT) trong 15 ml nước và 10 ml glycerin (TT).

Dung dịch glycerin - acid acetic: Hoà lẫn các thể tích bằng nhau của glycerin (TT), acid acetic băng (TT) và nước.

Dung dịch Sudan III: Hoà tan 0,01 g Sudan III (TT) trong 5 ml ethanol 90% (TT), thêm 5 ml glycerin (TT), lắc kỹ. Bảo quản trong lọ thuỷ tinh màu nâu và sử dụng trong thời gian 2 tháng.

Dung dịch đỏ rutheni: Cho một lượng vừa đủ đỏ rutheni (TT) vào 1 - 2 ml dung dịch natri acetat 10% (TT) để tạo thành màu đỏ vang. Dung dịch chỉ pha khi dùng.

Dung dịch phloroglucinol: Hoà tan 1 g phloroglucinol (TT) trong 100 ml ethanol 90% (TT), lọc. Bảo quản trong lọ thuỷ tinh màu nâu, tránh ánh nắng.

Thuốc thử acid cromic - nitric:

Hoà tan 10 ml acid nitric (TT) trong 100 ml nước.

Hoà tan 10 g acid cromic (TT) trong 100 ml nước. Trộn lẫn các thể tích bằng nhau của 2 dung dịch trên trước khi dùng.

Fuchsin-glycerin gelatin: Lấy 1,0 g gelatin (TT), thêm 6 ml nước, ngâm. Thêm 7 ml glycerin (TT), đun nóng và khuấy nhẹ để được hỗn hợp đồng nhất. Lọc qua gạc vào một hộp lồng, thêm một lượng vừa đủ fuchsin base (lấy 0,1 g fuchsin base (TT), thêm 600 ml ethanol (TT) và 80 ml dầu long năo để hoà tan), trộn đều và để cho rắn lại.

Dung dịch 1 - naphthol: Lấy 10,5 ml dung dịch 1 - naphthol 15% trong ethanol (TT), thêm chậm 6,5 ml acid sulfuric (TT), trộn đều, thêm 40,5 ml ethanol (TT) và 4 ml nước. Trộn đều.

Dung dịch thuỷ ngân (II) nitrat: Lấy 4,5 g thuỷ ngân (TT), thêm 3 ml acid nitric bốc khói(TT), trộn đều. Bảo quản trong lọ thuỷ tinh màu nâu, tránh ánh sáng.

Dung dịch kẽm clorid - iod: Lấy 8 g kali iodid (TT), thêm 8,5 ml nước để hoà tan. Sau đó thêm 2,5 g kẽm clorid khan (TT), hoà tan rồi thêm iod (TT) cho đến băo hoà. Bảo quản trong lọ thuỷ tinh màu nâu có nút mài.

Dung dịch lục iod: Hoà tan 0,3 g lục iod (TT) trong 100 ml nước, thêm 10 ml ethanol 90% (TT), trộn đều.

Dung dịch carmin 40: Hoà tan 1 g carmin 40 (TT), 5 g kali sulfat (TT) và 0,5 g phenol (TT) trong 100 ml nước.

 

12.19.  XÁC ĐỊNH CHỈ SỐ TRƯƠNG NỞ

 

Chỉ số trương nở là thể tích (ml) chiếm giữ của 1 g thuốc, sau khi để trương nở trong nước hoặc một dung môi khác đă được quy định trong 4 giờ, gồm tất cả các chất nhầy bám dính.

Cân chính xác khoảng 1 g thuốc, để nguyên hoặc nghiền nhỏ ở mức độ thích hợp theo chỉ dẫn trong chuyên luận, cho vào 1 ống nghiệm thuỷ tinh 25 ml có nút mài, chiều cao 120 đến 130 mm, và chia độ 0,5 ml. Trừ những chỉ dẫn khác, làm ẩm thuốc với 1,0 ml ethanol 96% (TT), thêm 25 ml nước và đậy nút. Lắc kỹ 10 phút một lần trong 1 giờ đầu, sau đó để yên 3 giờ. Ở 1,5 giờ sau khi bắt đầu thí nghiệm, loại bỏ những thể tích tự do của chất lỏng c̣n lại trong lớp thuốc và những tiểu phân thuốc nổi lên bề mặt của chất lỏng bằng cách quay ống nghiệm theo trục thẳng đứng.

Đo thể tích chiếm giữ của thuốc bao gồm toàn bộ các chất nhầy bám dính. Mỗi mẫu tiến hành 3 lần thí nghiệm. Tính chỉ số trương nở từ kết quả trung b́nh của 3 lần thí nghiệm đó.

 

 

12. 20  PHƯƠNG PHÁP CHẾ BIẾN ĐÔNG DƯỢC

 

Trong đông y, các vị thuốc được dùng để uống bao giờ cũng qua khâu chế biến.

Sơ chế (Chế biến sơ bộ): Nhằm loại bỏ các bộ phận không dùng làm thuốc (Rễ con, lơi, gốc, hạch...) hoặc để ổn định dược liệu ngay từ đầu (phơi, sấy, xông diêm sinh...). Như vậy qua sơ chế, ta có nguyên liệu ban đầu được gọi là “thuốc sống”, tuy nhiên phải đáp ứng được các yêu cầu nhất định về chất lượng đă đề ra.

Phức chế (chế biến hoàn chỉnh): Quá tŕnh chế biến phức tạp hơn, nhằm giảm bớt độc tính, tác dụng không mong muốn hoặc thay đổi tính năng, tăng sự quy kinh thuốc, nhiều khi c̣n ảnh hưởng đến cấu trúc của hoạt chất và tác dụng của vị thuốc đem chế. Như vậy qua phức chế ta thu được nguyên liệu mang ư nghĩa dược dụng và gọi là “thuốc chín”, đáp ứng được các yêu cầu trong điều trị.

Phương pháp dùng nước

Rửa: Nhằm làm sạch dược liệu, loại bỏ tạp chất hoặc có thể để khử mùi hôi tanh của một số dược liệu (dùng nước sắc của một số dược liệu có tinh dầu). Nước dùng để rửa phải đạt tiêu chuẩn nước sạch, thời gian rửa phụ thuộc vào tính chất của các dược liệu. Dược liệu có cấu tạo mỏng manh hoặc có thành phần dễ tan trong nước, hoặc có các chất nhầy cần rửa nhanh. Dược liệu có cấu trúc rắn chắc, có mùi vị khó chịu có thể rửa kỹ. Các dược liệu dễ bị nát th́ không rửa.

Ngâm: Nhằm làm mềm dược liệu, giúp cho việc bào thái dễ dàng. Ngâm để loại muối bám vào dược liệu. Ngâm để giảm tính độc, ngâm để loại nhớt, ngứa. Nước để ngâm phải đạt tiêu chuẩn nước sạch, hoặc các dung dịch muối vô cơ như: Natri clorid, magnesi clorid, natri sulfat, calci hydroxyd, magnesi sulfat, phèn chua; hoặc nước sắc dược liệu như: nước bồ kết, nước cam thảo, nước gạo, nước gừng.... Thời gian ngâm phụ thuộc vào nhiệt độ của mùa, mùa hè ngâm nhanh hơn mùa đông. Dụng cụ để ngâm dược liệu là thạp sành, bể xi măng, chậu thùng nhựa, không dùng các dụng cụ bằng kim loại như tôn, sắt..... Quá tŕnh ngâm phải thường xuyên quấy đảo và thay nước nhiều lần.

Tẩm: Đem dược liệu tẩm vào một phụ liệu nào đó, rồi phơi khô hoặc phơi âm can đến khô.

Ủ: Nhằm làm mềm, giúp cho việc bào thái dễ dàng; để tạo dáng, ngay sau thu hái; để tạo điều kiện lên men cho một số dược liệu khi chế biến, ủ để làm thơm dược liệu, ủ để phụ liệu chế ngấm vào dược liệu. Thời gian ủ phụ thuộc vào mục đích đối với từng loại dược liệu, nói chung nằm trong khoảng 30 phút đến 2 giờ hoặc lâu hơn (12 - 24 giờ). Trong quá tŕnh ủ, có thể dùng vải sạch hoặc bao tải sạch thấm ẩm đậy lên mặt dụng cụ đựng thuốc.

Thuỷ phi: Là phương pháp tán, nghiền dược liệu trong nước với mục đích thu được bột mịn, tránh nhiệt tạo ra khi tán làm hỏng thuốc, tránh làm dược liệu bị phân huỷ, sinh chất độc khi nghiền tán trực tiếp. Cho dược liệu vào dụng cụ tán là sành, sứ..., không dùng dụng cụ bằng kim loại như sắt, đồng, tôn..., đổ nước ngập dược liệu, thường lượng nước gấp 10 lần lượng thuốc. Sau khi tán kỹ, hớt bỏ bụi rác bên trên, gạn lấy lớp nước bột huyền phù sang một dụng cụ khác, phần c̣n lại tiếp tục làm như thế nhiều lần. Gộp tất cả nước bột, để lắng, gạn bỏ lớp nước, lấy cắn đem phơi âm can hoặc sấy nhẹ đến khô. Dược liệu thường chế theo cách này như Thần sa, Chu sa, Thạch quyết minh....

PHƯƠNG PHÁP DÙNG LỬA (HOẢ CHẾ)

Phương pháp sao

Dược liệu đem sao cần có sự phân chia đến kích thước thích hợp. Nếu là thuốc phiến thường có kích thước dài 3 – 5 cm, dày 1 – 3 mm, đồng thời phân ra to nhỏ khác nhau để khi sao đạt được sự đồng đều của thuốc và tránh cháy.

Sao không qua chất trung gian, không cho thêm phụ liệu (Thanh sao)

Vi sao: Nhằm diệt men, mốc hoặc làm khô và dậy mùi thơm đối với dược liệu có cấu tạo mỏng manh (hoa, lá...), hoặc dược liệu chứa các chất thơm, tinh dầu....Nhiệt độ sao nằm trong khoảng 50 - 80 oC, sau khi làm nóng chảo, cho dược liệu vào, đảo đều đến khô hoặc có mùi thơm.

Sao vàng : Nhằm giảm bớt tính hàn, làm cho thuốc trở lên thơm, làm tăng quy kinh tỳ. Sau khi làm nóng chảo, cho dược liệu vào đảo đều, đến khi mặt ngoài của dược liệu chuyển màu vàng, nhiệt độ sao khoảng 100 - 150 oC.

Sao vàng hạ thổ: Nhằm giảm bớt tính hàn của thuốc, đồng thời giảm bớt “hoả độc” của thuốc, mặt khác làm giảm mùi khó chịu của thuốc. Sau khi sao thuốc tới vàng, nhân lúc c̣n nóng lấy ra đổ úp thuốc xuống nền đất đă quét sạch, đôi khi c̣n đào một hố sâu 10 cm, rộng 30 cm. Dụng cụ sao úp trên thuốc. Thời gian hạ thổ thường từ 10 – 15 phút.

Sao vàng xém cạnh: Nhằm khử các mùi vị khó chịu của thuốc, tăng tác dụng tiêu thực của vị thuốc. Sau khi nóng chảo, cho dược liệu vào, đảo đều cho đến khi mặt ngoài xém cạnh là vừa, màu ruột thuốc vẫn giữ nguyên. Nhiệt độ sao vào khoảng 170 - 200 oC. Thường tiến hành với các vị thuốc chua, chát hoặc tanh lợm như Binh lang, Thần khúc, Hoè giác....

Sao tồn tính (hắc sao): Nhằm tăng tác dụng tiêu thực, chỉ huyết của vị thuốc hoặc làm thay đổi tính năng của thuốc. Sau khi chảo nóng già, cho thuốc vào, đảo đều cho đến khi toàn bộ mặt ngoài bị đen đi, khi bỏ ra bên trong vẫn c̣n màu vàng. Nhiệt độ sao khoảng 200 oC.

Sao cháy (thán sao): Nhằm tăng tác dụng chỉ huyết của vị thuốc. Sau khi chảo nóng già, cho thuốc vào, đảo đều đến khi toàn bộ mặt ngoài của thuốc cháy đen (có mùi cháy) bên trong có màu nâu. so với sao tồn tính th́ mức độ cháy cháy hơn. Nhiệt độ sao khoảng 200 - 240 oC. Kể cả sao tồn tính và sao cháy, trước khi đổ thuốc ra thường phun vào một ít nước lạnh để trừ hoả độc.

Tẩm sao (chích)

Sau khi tẩm với phụ liệu (nước sắc gừng, giấm...) rồi đem sao, nhằm tăng sự qui kinh, tăng tác dụng của vị thuốc.

Tẩm rượu sao: Dùng sức nóng, tính thăng đề của rượu để dẫn thuốc lên thượng tiêu (tác dụng thăng đề), để giảm bớt tính lạnh của vị thuốc, giảm bớt mùi vị khó chịu, tăng cường bổ can thận cho vị thuốc. Dùng rượu trắng 35 – 40% , với lượng 10 – 15% (tính theo khối lượng, so với lượng dược liệu). Sau khi tẩm, ủ thuốc 30 phút đến 1 giờ, đem sao ở nhiệt độ sao vàng, khi có mùi thơm của rượu bốc lên là được.

Tẩm giấm sao (thố chế): Nhằm tăng dẫn thuốc vào kinh can đởm, tăng cường tác dụng giảm đau, tiêu ứ huyết, giảm bớt mùi tanh của vị thuốc, làm xốp gịn vị thuốc giúp cho việc dễ tán, dễ chiết xuất. Tẩm dược liệu với 10 – 15% giấm ăn (tt/kl), ủ 30 phút đến 2 giờ, rồi sao vàng.

Tẩm nước muối sao (Diêm chế) : Nhằm dẫn thuốc vào kinh thận và hạ tiêu. Tẩm dược liệu với 10 - 15% dung dịch muối ăn 5% (tt/kl). Sau khi tẩm đều, ủ 30 phút đến 1 giờ, rồi sao vàng.

Tẩm mật sao (mật chế): Dùng mật ong để chế thuốc. Nhằm tăng tác dụng dẫn thuốc vào kinh tỳ, tăng tác dụng bổ khí, nhuận phế và tăng tác dụng hoăn giải. Thường dùng mật ong dưới dạng mật luyện (mật ong đun sôi,lọc bỏ tạp, sáp...cô đến thể tích nhất định), lượng mật được qui định trong từng chuyên luận, thêm nước sạch (bằng khoảng 30% lương mật), tẩm đều vào dược liệu, ủ 1 - 6 giờ. Tiến hành sao nhỏ lửa, đến khi, sờ không dính tay; dược liệu có mầu vàng, mùi thơm mật, vị ngọt. Cũng có thể đem dược liệu, sao tới khi bên ngoài dược liệu có màu vàng, cho mật vào, đảo đều, tới khi không dính tay.

Tẩm nước gừng sao (khương chế): Nhằm giảm bớt tính hàn, tăng sức phát tán, tăng khả năng tiêu thực, ôn trung. Tẩm dược liệu với 10 - 15 % dịch nước gừng tươi (tt/kl), ủ 30 phút đến 1 giờ, đem sao vàng. Gừng già tươi 100 g, rửa sạch, giă nhỏ, thêm nước sạch, vắt lấy dịch đủ 100 ml.

Tẩm hoàng thổ sao: Nhằm tăng tác dụng quy tỳ vị, giảm bớt tính háo của. Lấy hoàng thổ (đất sét vàng), đất ḷng bếp (Phục long can) hoặc đất ḷng ḷ gạch, nghiền mịn, cứ 100 g đất thêm 1 lít nước đun sôi, quấy đều, gạn bỏ lớp trên, bỏ cặn, lấy lớp giữa. Cứ 1 kg dược liệu tẩm với 4 lít nước hoàng thổ, trộn đều, ủ 2 - 3 giờ. Sao vàng, chà sát rây bỏ hoàng thổ.

Tẩm sữa: Dùng sữa người (nhũ nhân chế), sữa dê tươi (dương nhũ chế) hoặc sữa ḅ tươi. Nhằm tăng tính dưỡng huyết, bổ âm và giảm bớt tính háo của thuốc. Dùng sữa tươi với tỷ lệ 10 - 15% (tt/kl) để tẩm vào dược liệu, ủ 30 phút. Vi sao tới thơm.

Tẩm nước vo gạo (Mễ cam chế): Nhằm giảm tính háo của thuốc. Dùng nước vo gạo đặc, mới vo, với tỷ lệ 10 - 15 % (tt/kl), tẩm đều,  ủ 4 - 6 giờ, sao vàng.

Tẩm đồng tiện: Nhằm tăng tác dụng hoạt huyết, tư âm giáng hoả. Dùng nước tiểu trẻ em từ 5 - 12 tuổi, khoẻ mạnh, nước tiểu mới đi, bỏ đoạn đầu đoạn cuối, với lượng từ 10 - 15 % (tt/kl). Sau khi tẩm trộn đều, ủ 30 phút đến 1 giờ. Sao vàng.

Tẩm nước đậu đen, nước cam thảo: Nhằm giảm bớt tính chát của thuốc (tẩm với nước đậu đen), tăng khả năng giải độc (tẩm với Cam thảo). Lấy nước sắc đậu đen (100 g cho 1 lít dịch sắc), tẩm vào dược liệu với tỷ lệ 10 - 20 % (tt/kl), với Cam thảo đem tán nhỏ, sắc lấy nước hoặc ngâm 24 giờ, lấy nước. Tẩm đều vào dược liệu, ủ cho ngấm khoảng 30 phút. Sao khô.

Sao qua chất trung gian

Sao cám: Nhằm làm thơm thuốc, tăng quy kinh tỳ (hoài sơn, ư dĩ, thần khúc bạch truật); giảm bớt tính háo của thuốc. Thường dùng cám gạo, với tỷ lệ giữa cám và dược liệu là 1/10 (tt/kl). Đầu tiên cho cám vào chảo đă đun nóng già, quấy đều, tới khi cám bốc khói trắng, cho dược liệu vào, đảo đều; sao đến khi bề mặt thuốc có mầu vàng hoặc thâm; lấy ra, chà xát, rây bỏ cám.

Sao cách cát : Do nhiệt độ nâng cao, phá vỡ cấu trúc rắn của dược liệu, giúp cho việc bào chế (nghiền, sắc thuốc ...) thuận lợi, đồng thời giảm mùi khó chịu, hoặc giảm bớt tính độc của dược liệu. Nhiệt độ sao nằm trong khoảng 250 - 300 oC. Cát phải được làm sạch (đă qua rửa nhiều lần bằng cách cho nước sạch vào, quấy nhiều lần, gạn bỏ lớp nước trên, đổ ra phơi khô, sấy khô), đun nóng già, cho dược liệu vào đảo đều, đến lúc mặt ngoài phồng nứt; hoặc phồng thơm, lấy ra sàng bỏ cát.

Sao cách bột hoạt thạch hay văn cáp (vỏ hàu): Nhằm khử mùi hôi tanh khó chịu của thuốc nhất là các dược liệu có nguồn gốc động vật, đồng thời giúp cho dễ tán các dược liệu có thể chất dẻo dính. Đun nóng già bột trung gian, cho dược liệu vào đảo đều đến khi phồng gịn, xốp, sàng lấy dược liệu.

Nướng (ổi): Nhằm tăng tính ấm và tăng khả năng dẫn thuốc vào tỳ vị. Thường dùng các phụ liệu có thể chất dẻo dính như bột gạo nếp (thêm nước làm áo bọc thuốc) hoặc giấy bản ẩm hoặc đất sét bọc thuốc, vùi vào tro nóng hay nướng trên bếp than.

Đốt

Nhằm làm sạch các lông, rễ phụ, sau khi phơi khô dược liệu, có thể đốt trực tiếp hoặc cho dược liệu lên các dàn sắt để đốt. Cũng có thể dùng nhiệt của một dụng cụ như dùi sắt đă hơ nóng đỏ, rồi đốt các lông.

Đốt rượu

Nhằm làm thơm vị thuốc, đốt cháy các lông có trên vị thuốc. Thường dùng ethanol 90% để đốt.

Nung

Làm cho vị thuốc trở nên gịn xốp, có lợi cho việc nghiền tán bột; do ở nhiệt độ cao từ 300- 700 oC, có thể phá vỡ cấu trúc rắn chắc của thuốc, đôi khi có tác dụng giảm độc tính, hoặc biến tính của dược liệu. Thường tiến hành với các dược liệu có thể chất cứng rắn như mẫu lệ, long xỉ, long cốt; hoặc tăng cường tính thu sáp của các vị thuốc như phèn chua, bằng sa...

Nung trực tiếp: Đặt dược liệu tiếp xúc trực tiếp trong ḷ (nhiệt độ 800 - 1000 oC ), nung cho đỏ đều, lấy ra để nguội.

Nung gián tiếp: Cho dược liệu vào nồi nung sạch, đậy nắp, trát kín bằng đất sét ẩm. Nhiệt độ nung thường trong khoảng 150 - 200 oC. Có khi bọc dược liệu vào đất sét, rồi nung.

Sấy

Nhằm làm khô dược liệu, để chế biến, bảo quản trong quá tŕnh phân phối, sử dụng. Tuỳ theo tính chất của dược liệu để điều chỉnh nhiệt độ sấy và phương pháp sấy cho thích hợp. Với các dược liệu chứa tinh dầu th́ nhiệt độ sấy thường ở 50 oC, các dược liệu khác thường sấy ở 80 oC. Các phương pháp sấy thường được sử dụng như sấy khô trong tủ sấy ở áp suất thường, sấy trên bếp hoặc ḷ than, sấy bằng hồng ngoại....

Phương pháp kết hợp nước-lửa

Chưng

Nhằm thay đổi tính năng, giảm bớt tác dụng phụ giúp cho việc điều trị tốt hơn. Cho dược liệu vào dụng cụ chưng thích hợp như âu sành, inox..., có thể thêm phụ liệu (Sa nhân, Gừng ...), đậy kín, đặt dụng cụ chưng này vào một dụng cụ lớn hơn, thêm nước vừa đủ để đun theo thời gian quy định cho mỗi dược liệu. Lấy dược liệu ra phơi hay sấy khô. Có trường hợp phải chưng, phơi nhiều lần (cửu chưng, cửu sái), cho đến lúc dược liệu mềm nhuận, đen bóng.

Đồ

Nhằm diệt men trong dược liệu để tránh thuỷ phân hoạt chất, để làm mềm dễ bào thái. Xếp dược liệu được phân loại to nhỏ và xếp vào một dụng cụ thích hợp (chơ), loại to xếp dưới, loại nhỏ xếp trên. Nếu có phụ liệu th́ xếp xen kẽ một lớp thuốc, một lớp phụ liệu, đậy chơ. Bắc chơ lên một nồi đáy, trát kín chỗ tiếp xúc bằng đất sét hay bột nhăo của cám và lá khoai, rồi đồ trong khoảng thời gian qui định, đến lúc dược liệu chín mềm.

Nấu

Nhằm làm mềm dược liệu, tăng tác dụng của thuốc, giảm tác dụng không mong muốn, nhiều khi nấu với phụ liệu khác. Cho dược liệu vào dụng cụ nấu có dung tích thích hợp, loại to xếp dưới, loại nhỏ xếp trên để dược liệu chín đều. Đáy dụng cụ có thể lót vỉ để tránh tiếp xúc dược liệu với đáy nồi nấu. Đổ nước sạch hay dịch phụ liệu ngập dược liệu 5 - 10 cm. Đun sôi và duy tŕ theo thời gian quy định. Trong quá tŕnh đun có thể gạn nước và thêm nước mới nhiều lần. Khi dược liệu chín đều, lấy ra thái mỏng, phơi hoặc sấy khô tới độ ẩm qui định.

Tôi

Nhằm làm gịn dược liệu, giúp cho việc nghiền, tán dễ dàng, đồng thời khử các mùi khó chịu của thuốc. Dược liệu được rang cách cát hoặc nung tới khi đạt yêu cầu, khi đổ ra c̣n đang nóng th́ nhúng ngập nhanh vào nước hay vào một dung dịch phụ liệu như như giấm hoặc nước Hoàng liên... Lấy ra phơi hoặc sấy khô.

Rán dầu

Nhằm làm giảm độc tính của dược liệu: mă tiền, làm cho dược liệu trở nên gịn, dễ tán nhỏ: xương báo. Thường tiến hành với dầu lạc, vừng. Đun sôi dầu. Cho dược liệu vào; rán cho đến khi có mầu hơi vàng. Dược liệu nổi lên, thể chất gịn, xốp. Vớt ra cho nhỏ hết dầu. Lượng dầu so với dược liệu thường có tỷ lệ khoảng 20- 30%(tt/kl).

 

12.20  XÁC ĐỊNH CHỈ SỐ TRƯƠNG NỞ

 

Chỉ số trương nở là thể tích (ml) chiếm giữ của 1 g thuốc, sau khi để trương nở trong nước hoặc một dung môi khác đă được quy định trong 4 giờ, gồm tất cả các chất nhầy bám dính.

Cân chính xác khoảng 1 g thuốc, để nguyên hoặc nghiền nhỏ ở mức độ thích hợp theo chỉ dẫn trong chuyên luận, cho vào 1 ống nghiệm thuỷ tinh 25 ml có nút mài, chiều cao 120 đến 130 mm, và chia độ 0,5 ml. Trừ những chỉ dẫn khác, làm ẩm thuốc với 1,0 ml ethanol 96% (TT), thêm 25 ml nước và đậy nút. Lắc kỹ 10 phút một lần trong 1 giờ đầu, sau đó để yên 3 giờ. Ở 1,5 giờ sau khi bắt đầu thí nghiệm, loại bỏ những thể tích tự do của chất lỏng c̣n lại trong lớp thuốc và những tiểu phân thuốc nổi lên bề mặt của chất lỏng bằng cách quay ống nghiệm theo trục thẳng đứng.

Đo thể tích chiếm giữ của thuốc bao gồm toàn bộ các chất nhầy bám dính. Mỗi mẫu tiến hành 3 lần thí nghiệm. Tính chỉ số trương nở từ kết quả trung b́nh của 3 lần thí nghiệm đó.